تعریف
ملانوم نوعی سرطان پوست است که از سلولهای رنگدانهساز پوست (ملانوسیتها) آغاز میشود. این سلولها مسئول تولید ملانین، مادهای که به پوست رنگ میدهد، هستند. ملانوم خطرناکترین نوع سرطان پوست محسوب میشود، زیرا میتواند به سرعت به سایر قسمتهای بدن، مانند گرههای لنفاوی، ریهها یا مغز، گسترش یابد. با این حال، در صورت تشخیص زودهنگام، ملانوم اغلب قابل درمان است. این بیماری میتواند در هر نقطه از پوست، از جمله نواحی که کمتر در معرض نور خورشید هستند (مانند کف پا یا زیر ناخن)، رخ دهد.
علل ایجاد
ملانوم معمولاً به دلیل آسیب به DNA سلولهای پوست ایجاد میشود. شایعترین عوامل خطر عبارتند از:
- قرار گرفتن در معرض اشعه ماوراءبنفش (UV): نور خورشید یا تختهای برنزهکننده میتوانند به پوست آسیب برسانند و خطر ملانوم را افزایش دهند.
- پوست روشن: افرادی با پوست روشن، موهای قرمز یا بلوند و چشمان روشن بیشتر در معرض خطر هستند.
- خالهای غیرعادی: وجود خالهای زیاد یا خالهای غیرطبیعی (دیسپلاستیک) خطر را افزایش میدهد.
- سابقه خانوادگی یا شخصی: داشتن سابقه ملانوم در خانواده یا ابتلا قبلی به سرطان پوست.
- سیستم ایمنی ضعیف: مانند افرادی که پیوند عضو انجام دادهاند یا داروهای سرکوبکننده ایمنی مصرف میکنند. ملانوم ممکن است بدون هیچ عامل خطر مشخصی نیز ایجاد شود.
علائم و نشانهها
ملانوم معمولاً به صورت یک ضایعه پوستی جدید یا تغییر در خالهای موجود ظاهر میشود. برای شناسایی ملانوم، از قانون ABCDE استفاده میشود:
- A (Asymmetry): عدم تقارن؛ یک نیمه خال با نیمه دیگر متفاوت است.
- B (Border): لبههای نامنظم یا ناصاف.
- C (Color): رنگهای متنوع (قهوهای، سیاه، قرمز، سفید یا آبی) در یک خال.
- D (Diameter): قطر بیشتر از ۶ میلیمتر (گرچه ملانوم میتواند کوچکتر باشد).
- E (Evolving): تغییر در اندازه، شکل یا رنگ خال با گذشت زمان. سایر علائم شامل خارش، خونریزی، زخم شدن یا ایجاد توده در پوست است. ملانوم ممکن است در نواحی غیرمعمول مانند زیر ناخن، داخل دهان یا چشم نیز ظاهر شود. هرگونه تغییر غیرعادی در پوست باید فوراً بررسی شود.
روشهای تشخیص
تشخیص ملانوم معمولاً با معاینه بالینی توسط پزشک پوست آغاز میشود. روشهای تشخیصی شامل موارد زیر هستند:
- معاینه پوست: پزشک تمام پوست بدن را برای شناسایی ضایعات مشکوک بررسی میکند.
- بیوپسی پوست: نمونهای از ضایعه مشکوک برداشته شده و برای بررسی سلولهای سرطانی به آزمایشگاه ارسال میشود.
- بیوپسی گره لنفاوی نگهبان: در صورت تشخیص ملانوم، این روش برای بررسی گسترش سرطان به گرههای لنفاوی انجام میشود.
- تصویربرداری: مانند سیتیاسکن، امآرآی یا پتاسکن برای بررسی گسترش سرطان به سایر نقاط بدن در موارد پیشرفته. تشخیص زودهنگام کلید درمان موفق است، بنابراین معاینات منظم پوست بسیار مهم هستند.
روشهای درمان
درمان ملانوم به مرحله بیماری (از مرحله ۰ تا ۴)، محل ضایعه و سلامت عمومی بیمار بستگی دارد. گزینههای درمانی عبارتند از:
اقدامات جراحی
- برداشتن ضایعه: در مراحل اولیه، ملانوم با جراحی (برداشتن ضایعه و حاشیهای از پوست سالم اطراف آن) درمان میشود. این روش معمولاً سرپایی است.
- بیوپسی گره لنفاوی نگهبان: برای بررسی گسترش سرطان به گرههای لنفاوی.
- برداشتن گرههای لنفاوی: در صورت تأیید گسترش سرطان، گرههای لنفاوی اطراف ممکن است برداشته شوند.
درمانهای سیستمیک
- ایمونوتراپی: داروهایی مانند پمبرولیزوماب یا نیوولوماب برای تقویت سیستم ایمنی در برابر سلولهای سرطانی استفاده میشوند.
- درمان هدفمند: داروهایی مانند ومورافنیب برای هدف قرار دادن جهشهای خاص (مانند BRAF) در ملانوم.
- شیمیدرمانی: در موارد پیشرفته که سایر درمانها مؤثر نباشند.
- پرتودرمانی: برای تسکین علائم در ملانومی پیشرفته یا گسترش به مغز.
مراقبتهای پس از درمان
- پیگیری منظم با پزشک برای بررسی عود سرطان.
- محافظت از پوست با استفاده از ضدآفتاب، لباس محافظ و اجتناب از تختهای برنزهکننده. عوارض احتمالی درمان شامل عفونت، زخم یا عوارض جانبی داروها (مانند خستگی یا واکنشهای پوستی) است.
پیشگیری و توصیهها
برای کاهش خطر ابتلا به ملانوم، رعایت موارد زیر توصیه میشود:
- استفاده از ضدآفتاب با SPF حداقل ۳۰ و تجدید آن هر ۲ ساعت در معرض آفتاب.
- اجتناب از قرار گرفتن در معرض نور خورشید بین ساعات ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر.
- پوشیدن لباسهای محافظ، کلاه لبهدار و عینک آفتابی.
- معاینه ماهانه پوست توسط خود فرد برای شناسایی تغییرات غیرعادی در خالها یا پوست.
- انجام معاینات منظم توسط پزشک پوست، بهویژه برای افرادی با سابقه خانوادگی یا پوست روشن. در صورت مشاهده هرگونه تغییر در خالها یا ضایعات پوستی جدید، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.
